چگونه مطالعه كنيم ؟

كتاب دريچه اي است به سوي جهان شگفت انگيز علم و معرفت ، و مطالعه راهي است بسيار ساده و عملي براي پرورش استعداد هاي خداداد انسان و آموزش علوم و فنوني كه او را در مسير رشد و تكامل راهنمايي كند . اگر بتوانيم ‹‹ مطالعه ›› را در انسان به صورت ‹‹ عادت›› درآوريم ، ديگر ارتباط او با جهان دانش و آگاهي سخت و ممتنع نخواهد بود و بدون هيچ زحمت و مرارتي خواهد توانست از راه مطالعه ، درك و انديشه خود را نسبت به جهان هستي رشد و تعالي بخشد . اما بايد توجه داشت كه تبديل اين علاقه به عادت بايد از دوران طفوليت انسان شروع شود . يكي از عوامل برانگيزنده در امر مطالعه ، حس كنجكاوي است . اگر مطالعه براي انسان به صورت وظيفه جلوه گر شود ، رغبت هاي مطالعه هم كمتر مي شود ، اما  با برانگيختن حس كنجكاوي ، چه بسا خود انسان با حوصله فراوان آن را پيگيري كند و بدان اهميت دهد .

طفره رفتن دانش آموز از درس خواندن ممكن است دو علت اساسي داشته باشد : يكي زيادي مطالبي كه براي مطالعه انتخاب شده است و ديگري روش نامناسب مطالعه . ما انبوهي از مطالب گوناگون را با عنوان هاي رياضيات ، علوم و تاريخ به دانش آموزان مي دهيم واز آنها مي خواهيم كه اين اطلاعات را ياد بگيرند ،  حفظ كنند و به موقع آنها را به ياد بياورند . روش يادگيري و حفظ كردن معمولا براي همه درس ها يكسان است ، در حالي كه نوشته ادبي با مطلب رياضي تفاوت زيادي دارد .

در اين مقوله ، ابتدا بعضي عوامل مهم آمادگي رواني براي مطالعه مورد بررسي قرار مي گيرد و سپس روش هاي مطالعه و چگونگي برنامه ريزي براي آن مطرح مي شود .

آمادگي براي مطالعه

كودك مقدمات خواندن را به طور رسمي در كلاس اول دبستان ياد مي گيرد ، اما درستي و سرعت اين يادگيري با اينكه تا حد زيادي با روش معلم ، چگونگي كتاب هاي درسي و وسايل كمك آموزشي بستگي دارد ، بر پايه هايي استوار مي شود كه پدر و مادر و نزديكان كودك يا مربي او بر پا كرده اند . وقتي كه شما در خانه يا در كودكستان با كودك بازي مي كنيد و با او حرف مي زنيد ، ممكن است هرگز به اين فكر نباشيد كه انديشه و ذهن كودك را براي خواندن و مطالعه آماده مي كنيد . او به هنگام بازي و گفتگو با شما بسياري از چيزها را كه در خواندن و مطالعه اثر فراواني دارد ، مي آموزد ؛ ولي اگر شما از آماده كردن كودك براي خواندن و مطالعه احساس خستگي كنيد و برنامه اي منظم براي كتاب خواندن ، بازي كردن و حرف زدن با او نداشته باشيد ، نبايد انتظار داشته باشيد كه او در كلاس اول دبستان خواندن را به آساني ياد بگيرد و بعد ها نيز در كار مطالعه پيشرفتي قابل ملاحظه و مطلوب داشته باشد . كودكاني كه در بزرگي در شمار مطالعه كنندگان خوب و ماهر قرار مي گيرند ، بيشتر آنهايي هستند كه خوب فكر كردن ، خوب گوش كردن ، و خوب حرف زدن را ، در كودكي آموخته اند .

براي شروع مطالعه ، ابتدا بايد خود را از نظر رواني آماده كنيم . خويشتنداري ، تقويت اراده ، اعتماد به نفس و تمركز حواس ،مقدماتي ضروري براي مطالعه و يادگيري هستند . اين آمادگي ها عمدتا از طريق آموزش و تمرين به دست مي آيند و دانش آموز را به فرآيند مطالعه و يادگيري علاقه مندتر مي سازند . به منظور هر چه بيشتر آماده شدن براي مطالعه و از بين بردن ترس احتمالي ، بايد براي مطالعه برنامه ريزي كرد ودر آن برنامه هدف ، زمان و مقدار مطالب آموختني را دقيقا مشخص كرد . با اين شيوه چنانچه مثلا يك كتاب قطور را براي مطالعه انتخاب كنيم ، دچار شتابزدگي و يا اضطراب نخواهيم شد .

بايد به خاطر داشت كه مطالعه مفيد و ثمر بخش به دوعامل بستگي دارد : يكي علاقه نسبت به مطالب خواندني و ديگري ، كاربرد ماهرانه روش هاي درست مطالعه . مطالعه بيشتر باعث مي شود كه روش هاي مطالعه را بهتر بياموزيم ، و كاربرد روش هاي مطالعه ، خواندن را آسانتر ، سريعتر و لذت بخش تر مي سازد .

روش هاي مطالعه

روش هاي مطالعه متفاوتي وجود دارد كه با توجه به اهداف ، محتوا و ميزان دشواري مطلب مورد نظر ، و ميزان فرصت زماني كه داريم مي توان يكي از آنها را انتخاب كرد. توضيح اجمالي هر كدام از اين روش ها در ذيل آمده است . علاقه مندان مي توانند براي كسب اطلاعات بيشتر به منابع اين مقاله مراجعه كنند .

مطالعه اجمالي

هدف از مطالعه يا خواندن اجمالي اين است كه در يك زمان بسيار كوتاه ، از چند ثانيه گرفته تا چند دقيقه ، يك آگاهي كلي ازمطالب به دست آورد . در اين زمان كوتاه مي توان لااقل به چند هدف زير نائل آمد :

1-   پس از ملاحظه ابتدا و انتهاي مطالب و گرفتن چندين نمونه از سراسر كتاب ، مي توان يك آگاهي كلي از مطالب و سازمان كتاب كسب كرد و قادر شد كه موضوع اصلي كتاب را بيان نمود و دوتا پنج نكته مهم از كتاب را ذكر كرد .

2-     مي توان هدف خود را از مطالعه كتاب مشخص ساخت .

3-   مي توان به ميزان دشواري مطالب كتاب آگاه شد و تخمين زد كه چه مقدار دقت لازم است تا آنچه را كه مي خواهيم از كتاب به دست آورد .

مطالعه سريع

هدف از سريع خواندن يك كتاب ، يافتن آشنايي كلي با مطالب آن از طريق مرور كتاب با يك سرعت فوق العاده زياد است . در اين روش مستلزم يك حركت منظم و همراه با ريتم چشم بر روي صفحات است ، در حالي كه روش خواندن اجمالي مبتني بر يك روش انتخابي و نمونه گيري از مطالب و عباراتي اساسي و كليدي است . روش سريع خواندن امكان مرور كردن مطالب را به طرزي بسيار سريع ميسر مي سازد و نتيجه كار يك آگاهي بسيار وسيع ، ولي نه خيلي دقيق ، از محتواي كتاب يا مطلب خواندني است .

عبارت خواندن

عبارت خواندن يك روش سريع مطالعه است كه هدف  آن درك كامل مطالب است . اساس اين روش عبارت است از درك معاني از طريق خواندن گروهي از كلمات به جاي يك يك كلمات ، و در نتيجه افزايش سرعت و درك مطالب . تمرين حركت صحيح چشم به هنگام مطالعه ، استفاده از حداكثر دامنه ديد و آگاهي از معاني مختلف كلمات از جمله مهارت هاي ضروري براي استفاده از اين روش است .

 دقيق خواندن

هدف دقيق خواندن ، درك كامل مطالب خوانده شده ونگه داري آنها به طرزي منظم ومنطقي در حافظه است،

به طريقي كه يادآوري آنها براي استفاده هاي بعدي ميسر باشد . فنون اساسي روش دقيق خواندن عبارتند از سازمان دادن و مرتب كردن ، حاشيه نويسي و علامت گذاري ، و خلاصه كردن . در سازمان دادن و مرتب كردن خواننده به دنبال سازمان فكري مؤلف مي گردد و از رابطه بين مطالب آگاه مي شود . با حاشيه نويسي و علامت گذاري ، خواننده صفحات را علامت مي زند تا ساختمان مطالب را روشنتر سازد . در خلاصه كردن ، خواننده مطالب را مرور مي كند و درك خود را از مطالب روشنتر و بهتر مي سازد .

خواندن تجسسي

به طور خلاصه ، سئوال كردن منجر به علاقه مندي خواننده به مطالب خواندني و حفظ علاقه وي به هنگام مطالعه مي شود . وقتي خواننده به طور طبيعي نسبت به موضوعي كنجكاو نيست ، از طريق سئوال كردن مي شود نوعي كنجكاوي در او ايجاد كرد . سئوال كردن مرتب با كاربرد نوعي كنترل در كيفيت و جهت سؤال كردن ، روش خواندن تجسسي نام دارد . بنابراين تجسس ، تركيبي است از كنجكاوي كودكانه و بلوغ بزرگسالانه . تجسس يكي از مؤثرترين روش هاي يادگيري است كه از طريق آن مي توان حجم بزرگي از مطالب علمي را به طريق درست در حافظه ذخيره كرد و در موقع مناسب از آن استفاده نمود . كارهايي كه شايستگي اهداي جايزه نوبل را پيدا كرده اند ، كشفيات علمي و شاهكارهاي هنري ، همه نتايج كاربرد روش هاي تجسسي هستند .

خواندن انتقادي

هدف از خواندن انتقادي دست يابي به قضاوت مستدل و درگيري عميق تر با مطالب از طريق تجزيه و تحليل معاني است . فن خواندن انتقادي مستلزم ‹‹‌ خواندن سطور ›› ، ‹‹‌ خواندن بين سطور ›› و ‹‹ خواندن ماوراي سطور ›› است . در نتيجه خواننده از طريق سؤال كردن ، استنباط كردن ، ربط دادن ، و ارزشيابي كردن به درك مطالب و قضاوت درباره ارزش مطالب مي پردازد .

خواندن براي درك زيبايي و جنبه هاي هنري مطلب

هدف از خواندن براي درك زيبايي ، افزايش آگاهي و لذت بردن از كارهاي هنري است . دراين روش مطالعه، بر خلاف روش هاي مناسب براي نوشته هاي علمي ، نبايد زياد به دنبال مطالب دقيق و صريح بود . در اينجا بايد درپي كلمات ، انديشه ها و تصوراتي بود كه بتوانند تداعي هايي را براي ما زنده كنند تا معاني عميق مطالب را به ما نشان دهند .

توصيه هاي تر بيتي كه در هنگام مطالعه بايد مورد توجه قرار گيرد :

1-     بايد مطالعه را كاري روزمره و مداوم بدانيم و براي آن برنامه ريزي كنيم .

2-     بايد حتي الامكان در زماني معين و در محل به خصوصي مطالعه كنيم و مكان مطالعه خود را كمتر تغيير دهيم .

3-   مكان يا محل مطالعه بايد عاري از سرو صدا باشد و عوامل و محرك هايي كه منجر به حواس پرتي مي شوند به حداقل ممكن كاهش يابند .

4-      نور و حرارت مكان مطالعه بايد مناسب باشد . دماي 20 درجه ونور متوسط كه نه خيلي زياد باشد نه كم ، مفيد خواهد بود .

5-     بايد سعي كنيم پس از مطالعه مطلب موردنظر ، خود را تقويت كرده ، احساس رضامندي و خود ارزشمندي نماييم .

6-    هنگامي كه بسيار خسته هستيم و يا بعد از مدتي مطالعه خسته شده و تمركز حواس خود را از دست داده ايم ، بهتر سعي نكنيم مطالعه را به طور اجباري ادامه دهيم ، زيرا اين امر باعث دلزدگي ما از مطالعه خواهد شد .

7-    بهتر است مطالبي را كه قرار است مطالعه كنيم در ابتدا به صورت كلي و اجمالي مرور كنيم و سپس مطالعه جزئيات را شروع نماييم .

8-    سعي كنيم مطالبي را كه مطالعه مي كنيم براي خود بيان و تكرار نماييم ، زيرا يادآوري مطالب خوانده شده باعث يادگيري بهتر مي شود .

9-    حتي الامكان تلاش كنيم كه مطالب را بفهميم و به خاطر بسپاريم ، زيرا مطالبي كه طوطي وار حفظ شده اند ، خيلي زود فراموش خواهند شد .

10- در هنگام مطالعه بايد سعي كنيم كه فعال باشيم . يادداشت برداري ، طبقه بندي و سازمان دادن ، برجسته و بارز ساختن نكات مهم مطلب مورد نظر ، به زبان خود تكرار كردن مطالب و … از جمله فنوني هستند كه مي توانند ما را در هنگام مطالعه فعال نگه دارند .

11- سعي كنيم تند خواندن را بياموزيم و تمرين كنيم كه تند بخوانيم . تند خواني باعث صرفه جويي در وقت و تمركز حواس مي شود .

12- با توجه به آنكه تحقيقات نشان داده است  مطالعه در هنگام شب ( قبل از خواب ) و صبح زود كارآمدتر است ، بيشتر در اين مواقع مطالعه كنيم .

13- سعي كنيم از نقشه ها ، تصاوير و نمودارهاي كتاب ها حداكثر استفاده را بكنيم و خوب به آنها دقت كنيم .

14- وجود سلامت و آرامش ذهني و عاطفي شرط اصلي مطالعه خوب است ، بنابراين بايد تلاش كنيم كه در آرامش فكري هرچه بيشتر به مطالعه بپردازيم و درپي ايجاد آرامش فكري و بهداشت رواني باشيم .

                                                                                                  مديردبيرستان و مركز پيش دانشگاهي اسوه

موسي رامشيني

mosa@azad.ac.ir

                                                                                                          منابع :

1ـ سيف ، علي اكبر ( مترجم ) ، روش هاي مطالعه ، چاپ دوم ، تهران ، انتشارات رشد ، 1364

2ـ ميرعابديني ، امير ، ‹‹ چگونه درس بخوانيم ؟ چگونه امتحان دهيم ؟ ›› ، تهران ، نشر چكامه ، 1371

3_ ANDERSON , J.R . AND BOWER , G.H ; 

“ HUMAN ASSOCIATIVE MEMORY '

WASHINGTON , D.C ; WINSTON , 1963 .

4_ MASE , C.A ; THE PSYCHOLOGY OF STUDY , PELICAN  BOOKS , 1982 .